Svakodnevnica žena na severu Kosova i Metohije | TC linija
Aktuelno

Svakodnevnica žena na severu Kosova i Metohije

/Ivana Milovanović, Institut za srpsku kulturu Priština – Leposavić Srbija, Originalan naučni rad SPŽ: 316:4-055.2(497.115)./

Uvod

U domaćoj i stranoj naučnoj literaturi više je stotina monografija i članaka, koji među ključnim rečima sadrže odrednicu Kosovo i Metohija. U novijoj istoriji Srbije, vodeći razlog jeste društveni sukob u pokrajini, koji se najkraće može opisati kao secesija teritorije od strane jedne etničke zajednice i nastojanje da do toga ne dođe od strane zvaničnih državnih institucija Republike Srbije. Međutim, ukoliko se navedena teritorija sagleda iz šire (nekada) jugoslovenske, odnosno balkanske perspektive, kao osnovna karakteristika nameće se patrijarhalni režim „koji ima osobene i raznolike istorijske i društveno-kulturne izvore (etničke, vizantijske, hrišćanske i islamske)“ (A. Milić, 1994:23). Takav režim vekovima je bio okosnica društvenog života svih etničkih zajednica, čime je osiguran njihov kontinuitet. Balkanski patrijarhat predstavlja specifičnu formu evropskog patrijarhalnog modela, oblikovanu u karakterističnim istorijskim, političkim, ekonomskim i kulturološkim uslovima. Suštinske komponente balkanskog patrijarhatajesu patrilinearnost, patrilokalnost i društvena ustrojstva zasnovana na pravima muškaraca. To upućuje na pomisao o dominaciji muškaraca nad ženama, tim pre što su tradicionalni srodnički sistemi bili u tesnoj vezi sa predindustrijskim periodom razvoja. U nekim društvima oni su i dalje prisutni i pored nekoliko decenija modernizacije sa socijalističkim predznakom. Takav je slučaj sa Kosovom i Metohijom, gde su tradicionalni vrednosni obrasci „nadživeli“ socijalistički program modernizacije, što je naročito bilo vidljivo u poslednjoj decniji XX veka, po raspadu SFR Jugoslavije, a u okolnostima etničkih sukoba. Društvenopolitička situacija dovela je i do naučnog zanimanja za sferu svakodnevnog života, koji je u fokusu ovog rada. Nekada smatran previše opštim i globalnim (Kalanj, 1985:81), odnosno kontrastnim pojmom (Spasić, 2004: 9) svakodnevni život danas veoma je aktuelna kategorija u sociološkim i antropološkim istraživanjima. Razlog jesu brojni pokazatelji koji ukazuju na činjenicu da su posledice razaranja društva direktno odražene na svakodnevicu društvenih aktera. Takve okolnosti, uticale su na izmenu prioriteta u istraživanjima u okviru domaće sociologije, čije su strukturalno-institucionalne i mahom kvantitativne analize, na kraju XX veka postale nedovoljne. Ravan svakodnevnog života morala je biti uključena u analize, tim pre što su društveni, ekonomski i bezbednosni rizici postali vidljivo destruktivni i utkani u sve pore života društvenih grupa.

Svakodnevni život stanovnika Kosova i Metohije, međutim, u društvenim naukama bio je zanemaren. Istoričari su skloni da proučavaju „dramatične“, „prelomne“ događaje, zbog čega mnogim ljudima prva asocijacija na Kosovo i Metohiju jesu upravo takvi događaji. Politikolozi takođe. Značajnijih antropoloških istraživanja nije bilo, a sociolozi su (bili) skloni proučavanju „krupnih društvenih problema“. Otuda ne iznenađuje zanemarenost svakodnevice, iako bi bilo pogrešno tvrditi da je reč o irelevantnoj temi za društvena istraživanja u navedenom prostornom okviru.

Svakodnevni život stanovnika današnjeg Kosova i Metohije – koje Srbi doživljavaju kao (post)konfliktni deo teritorije Srbije, a Albanci i najrazvijenije zemlje sveta kao „zemlju u razvoju“- opterećen je brojnim problemima. Osnovno određenje svakodnevnog života na jednom delu teritorije – severu pokrajine – jeste neizvesnost. Živeći petnaest godina u kontekstu neizvesnosti, stanovnici tok dela pokrajine suštinski su izmenili svoje životne, kao i sva- kodnevne prioritete. U skladu sa stavom Agneš Heler (Agnes Heller, 1978), da je svakodnevni život morao postati problematičan, kako bi postao problematizovan, u radu nastojimo da ukažemo na specifičnosti svakodnevice pojedinaca na severu pokrajine, tim pre što smo rukovođeni stavom da se „funkcionisanje i promena makrostruk- tura društva ne mogu objasniti bez mehanizama koji deluju na ravni svakodnevnog života“ (Spasić, 2007: 601). Osim toga, „ratne okolnosti su pokazale da spora transformacija svakodnevice, nekritične prema trivijalnostima i oskudici, vodi retradicionalizaciji“ (Aritonović, 2013: 79).

Žene i njihovu percepciju svakodnevice smatramo važnim u prvom redu zbog dosadašnje zanemarenosti njihovog pogleda na dešavanja u društvenom okruženju, kao i zbog istorijski uvreženog stava da se svakodnevni život odnosi najpre na žene kao, lefevrovski rečeno „privilegovane aktere“ svakodnevice (Lefebvre, 1959: 57). Pretpostavljamo, takođe, da su etnički sukobi uticali na preoblikovanje tradicionalnih sistema vrednosti svih etničkih zajednica i percepciju modernizacije, uz to konstruišući nove individualne i kolektivne identitete zasnovane na novim vrednostima i normama. Zabeleženih iskustava žena sa tih prostora u prethodnim društvenim uređenjima nema mnogo, imajući u vidu da je reč o temi koja svoju naučnu aktuelnost dobija u poslednjoj deceniji XX veka. Razlog vidimo u brzim ideološko-političkim promenama koje su zahvatale Kosovo i Metohiju, ali koje suštinski nisu dovodile do emancipacije žena i njihovog izlaska iz sfere privatnosti. U okviru patrijarhalnog režima, koji je među svojim zagovornicima prikazan kao zaštita žena od strane muškaraca, submisivnost žena smatra se Gotovom i nepromenjivom činjenicom. Ipak, ideološko-politički procesi koji su obeležili XX vek doveli su do ugrožavanja tradicionalno-patrijarhalnog okvira i njegovih vrednosti, zbog čega su žene dobile priliku za ostvarivanje uloge aktivnog subjekta u sferi porodice. Oslabljena patrijarhalna moralnost, najpre u urbanim sredinama, izazvala je promene svakodnevnog života. To je nailazilo na osudu zagovornika tradicionalne opcije, čiji stavovi su pred sam kraj XX veka ponovo dobili veći legitimitet. Raspad SFR Jugoslavije izazvao je i razvoj klime nacionalizma i rekonstrukciju društvenih vrednosti na nacionalnoj osnovi. Na Kosovu i Metohiji to je bilo izraženo bojkotom srpskih institucija od strane Albanaca, etničkim sukobima, međunarodnim protektoratom i još uvek nere- šenim pitanjem (državnog) statusa teritorije. Ti činioci direktno su uslovili rekonstrukciju svakodnevice pojedinaca.

Opterećeni etnonacionalizmom nakon otvorenih etničkih sukoba od 1997. do 1999. godine, neki autori neopravdano su zanemarili naučni značaj svakodnevnog života. Vrtoglave društvene promene na Kosovu i Metohiji u poslednjoj deceniji, politička, ekonomska, privredna kriza i poremećen sistem vrednosti u čitavom srpskom društvu, koje traju više od dve decenije, uslovile su osećanje neizve- snosti među društvenim akterima. Ono što pojedincima „preostaje“ jeste privatni život, neposredno okruženje, najprisniji srodnici/ prijatelji i svakodnevni međuljudski odnosi. Zbog takvih promena i društvene nauke su primorane da reaguju premeštanjem svog fokusa interesovanja na svakodnevni život i sagledavanje šireg društvenog okvira „odozdo“ – iz vizure „nevidljivih“ društvenih aktera. Otuda je zadatak ovog rada ukazivanje na karakteristike osnovnog segmenta svakodnevice – porodičnog života žena na severu Kosova petnaest godina po završetku otvorenih etničkih sukoba. Navedenu oblast svakodnevnog života smatramo izuzetno važnom za biosocijalnu reprodukciju lokalne zajednice, imajući u vidu da je na osnovu uvida u porodični život, jednostavnije sagledati i ostale komponente svakodnevnog života žena u postkonfliktnom društvenom okviru.

Istraživanje je realizovano u Kosovskoj Mitrovici, jedinom urbanom okruženju u toj srpskoj pokrajini u kome žive Srbi. Severni deo tog grada ujedno je jedino etnički pluralno područje u pokrajini gde osim Srba žive pripadnici albanske, bošnjačke, goranske, turske i romske etničke grupe. To je i razlog odabira Kosovske Mitrovice kao prostornog okvira istraživanja. Na terenu je realizovano sto dvadeset dubinskih intervuja, dopunjenih posmatranjem sa učestvovanjem. Razgovori su realizovani sa po četrdeset pripadnica srpske, i albanske, kao i po dvadeset razgovora sa pripadnicama bošnjačke i romske etničke grupe. Reč je o četiri demografski najzastupljenije etničke grupe na Kosovu i Metohiji, što je i razlog takvog strukturisanja uzorka. Razgovori su realizovani širom Kosovoske Mitrovice, u gotovo trogodišnjem vremenskom okviru, od jula 2010. do marta 2013. godine.

Porodični život žena na severu Kosova i Metohije

Porodica kao osnovna društvena zajednica predstavlja i „primarno izvorište društvenih i kulturnih vrednosti za pojedinca“ (Korać, 1991: 71). Imajući u vidu to stanovište, otvara se pitanje na koji način treba sagledati svakodnevni život žena u sferi porodice, na teritoriji koja posle etničkih sukoba prolazi kroz trans- formaciju institucionalnog okvira. U skladu sa tim promenama, možemo očekivati proces transformacije porodice, takođe. Rezultati istraživanja vode nas do zaključka da je „porodica nakon rata učvrstila svoju centralnu poziciju resursa iz koga svi njeni članovi crpe snagu“ (Aritonović, 2013: 81). Međutim, pitanje je ima li dovoljno prostora za emancipaciju žena, koje bi se otrgle od prinudnih uloga i „tradicijom predodređenog mesta u porodičnoj strukturi“ (Korać, 1991: 71)?

Socijalizovane na patrijarhalnim vrednostima, žene sa Kosova i Metohije dugo su svoju ulogu u porodici i domaćinstvu smatrale sastavnim delom ženske prirode. U skladu sa reproduktivnom aktivnošću žena, koja je bila na visokom nivou, smatralo se da je sfera privatnosti predodređena za ženu, a javna sfera za muškarca. Paralelno sa modernizacijskim tokovima, koji u pokrajini nisu bili brzi kao u ostalim delovima Srbije, ipak je došlo do klasnog diferenciranja na osnovu kojeg su žene iz nižih socijalnih slojeva i dalje imale izražen tradicionalni odnos prema rađanju, kućnom radu i mužu. Žene iz viših društvenih slojeva, pre svega u doba socijalizma, imale su bolje uslove za školovanje, rad, politički angažman, izbor partnera, planiranje porodice. Otuda ne možemo govoriti o specifičnostima svakodnevnog života žena isključivo na osnovu njihove etničke ili religijske pripadnosti, iako je reč o značajnim indikatorima na pomenutom prostoru, već moramo uzeti u obzir klasnu, obrazovnu pripadnost i mesto stanovanja (selo ili grad).

Ženama na selu, u skladu sa ovim stanovištem, sužene su mogućnosti dolaska do društveno uglednih zanimanja. Kao mogućnost preostaje im uloga domaćice, sa kojom se identifikuju i za koju su pripremane od primarne socijalizacije. Identifikujući se najpre sa svojom majkom (takođe domaćicom), zatim sa navedenim ulogama, mlade žene oblikuju svoj svakodnevni život, koji veoma retko izlazi iz sfere privatnosti. Od njih se očekuje ostvarenje uloge majke, koja pod- razumeva da na svoju (prvenstveno žensku) decu prenesu usvojene obrasce ponašanja, one iste obrasce koje su i same usvojile u detinjstvu i mladosti. Time se obnavlja i prenosi na narednu gepsraciju žena redukovani identitet žene-majke, koja se pojavljuje u ulozi „socijaliziranog socijalizatora“ (Žunić, 2009: 104). Istovremeno, sredinski faktor, odnosno pritisak sredine, ženu permanentno podseća na to da je uzorna ona žena koja je posvećena isključivo porodici, mužu, deci i kućnim poslovima.

Grad kao prostorni okvir, ženama ostavlja više mogućnosti za rekonstrukciju svakodnevice, zbog čega mnoge devojke sa sela maštaju o udaji i selidbi u grad. One su danas, jednim delom oslobođene straha od druge – antagonističke – etničke zajednice od čijih su ih pripadnika očevi, braća i emotivni partneri čuvali poslednje dve decenije XX veka, s obzirom na to da na teritoriji pokrajine Srbi i Albanci ni u jednom gradu (osim severnom delu Kosovske Mitrovice) danas ne žive zajedno. Sve veći broj Srpkinja je zaposleno, čime doprinose povećanju kućnog budžeta. Radna aktivnost utiče na rekonstrukciju njihovog položaja u porodici, zbog čega sve veći broj muževa/očeva ostaje kod kuće sa decom, dok žene rade. To ne znači da je došlo do iskorenjivanja tradicionalno-patrijarhalnih vrednosti, naročito ako se uzme u obzir značajan broj interno raseljenih lica koja žive u tom gradu i koja su iz svojih mesta porekla donela svoje običaje i navike.

Na osnovu razgovora sa ispitanicama došli smo do zaključka da su odnosi među bračnim partnerima stabilizovani u korist žena. Ipak, reč je o asimetričnom odnosu, imajući u vidu da su žene dobile više odgovornosti i kontrole nad porodičnim ustrojstvom, ali muškarci i dalje imaju pravo „veta“ na potpunu samostalnost odlučivanja žena. To objašnjavamo činjenicom da je svakodnevica društvenih aktera na istraživanom prostoru samo prividno podudarna sa svakodnevicom aktera u mirnodopskim društvenim uslovima, iz čega sledi da svaki, pa i najmanji bezbednosni rizik, muškarcima iznova nameće ulogu „branila svojih porodica i kućnog praga“. Otuda muškarac zadržava pravo na odlučivanje i ulogu nosioca autoriteta uporodici.

Broj žena aktivnih u radnom kontigentu raste. Razloge za povećanje broja zaposlenih žena treba tražiti u činjenici da su mnogi muškarci (u prvom redu Srbi) ostali bez posla, zato što su firme kojima su nekada radili danas u vlasništvu „one druge“ etničke grupe koja živi po zakonima „drugog“ (kosovskog ili srpkog) institucijalnog sistema. Tako žene koje su nekada radile na niže vrednovanim i plaćenim poslovima (rad u javnoj administraciji, prosveti, privatnom sektoru) danas imaju „stabilnija“ radna mesta. Osim toga, kako je reč o teritoriji pod međunarodnom upravom, mnoge žene dobile su zaposlenje u međunarodnim organizacijama. Ti poslovi, po pravilu, bolje su plaćeni od poslova u okviru lokalnih organizacija, ali su međunarodnim organizacijama svojstvene i takozvane „pozitivne akcije“ koje podrazumevaju davanje prednosti ženama, etničkim manjinama i marginalizovanim društvenim grupama prednost prilikom zapošljavanja. Na terenu su prisutne i brojne organizacije civilnog sektora (NVO), gde žene čine većinu zaposlenih, a koje su značajan izvor prihoda, zasnovan na permanentnoj uslovljenosti od donacija međunarodnih donatora. Konačno, posle jednostano proglašene nezavisnosti pokrajine u februaru 2008. godine, dolazi do jačanja takozvanih „kosovskih institucija“, u okviru kojih se zapošljavaju pripadnici/ce svih etničkih grupa.

Ispostavlja se, međutim, da život u gradu donosi zaposlenim ženama ambivalentnu poziciju. Ukoliko je zaposlena i još živi u nuklearnoj porodici, prosečna Albanka dvostruko je opterećena i neće moći da uživa u svojoj novostečenoj slobodi. „Ako živi sa srodnicima, ovi snovi se u skorije vreme verovatno neće ostvariti. Ona živi za budućnost, kada će biti sama sa svojim mužem i decom, imati veliku kuću, svoju mašinu za rublje, lep nameštaj i auto. One sanjaju da će jednoga dana biti bolje. Njena svekrva će umreti, i ona će biti „kraljica u kući“ (Ketsek, 1987: 167). Taj stav izrečen pre više od dve decenije i danas je kompatibilan nalazima našeg istraživanja, što nas iznova upućuje na zaključak da je uloga nosioca autoriteta u porodici u postratnom društvu veoma važna.

Odsustvo jasno definisanog institucijalnog okvira, ojačano poremećenim sistemom vrednosti, socijalne aktere vratilo je u sferu privatnosti – porodice. „Otuda je normalno da porodica u očima pojedinca postaje spas iz bezizlaza i dobija prioritet nad svim ostalim vidovima društvenog angažovanja, privrženostima prošlim ili sadašnjim institucijama i organizacijama“ (A. Milić, 1994: 113). U takvim okolnostima, porodica je jedini efikasni i legitimni prostor bio-psiho-socijalnog preživljavanja. Osnovni zadatak porodice kao oslonca, podrške i solidarnosti jeste očuvanje prisne zajednice, koja neguje poverenje i ljubav i prisustvo oca porodice kao oličenja autoriteta. Kod srpskih porodica vidljiva je transformacija autoriteta muškarca, jer se autoritet sve manje zasniva na nasleđu i poreklu, imajući u vidu da je veština zarađivanja i othranjivanja nekada svojstvena ocu, u nekim porodicama dovedena u pitanje. Muškarcu „preostaju“ društvene uloge muža i oca, koje se zasnivaju na obezbeđivanju neophodnih uslova za život, u vidu stanovanja, ali obezbeđivanje hrane, garderobe, briga o zdravlju svih ukućana, ostvarivanje skladnih odnosa u porodici nije više samo zadatak muškarca. Iz toga sledi da su neki muškarci po završetku otvorenih etničkih sukoba bili primorani na izgradnju partnerskog odnosa sa svojim suprugama, usled finansijske zavisnosti od njih, kao i delimičnog urušavanja tradicionalnih vrednosti i nespremnosti jednog broja žena (mlađe i srednje starosne dobi) na submisivnu poziciju u porodici, pošto su u ratnim i prvim posleratnim godinama sav trud uložile u očuvanje celovitosti porodice i pružanje psiho- socijalne podrške svojim partnerima, deci, kao i starijim članovima porodice.

U albanskim porodicama, pak, lični autoritet meri se autoritetom koji pojedinac stiče u porodici, a čija je suština podređivanje ličnih želja kolektivnim željama. Pokornost koja istraživače najpre upućuje na zaključak o inferiornosti, u albanskim porodicama neretko upućuje na prestiž. To je naročito vidljiva karakteristika kulturnog kontinuiteta Albanaca u migracionim kretanjima selo-grad. „Iako učešće u ekonomskoj i političkoj hijerarhiji grada znači da do nekog stepena bogatstvo i klasni položaj odražavaju ‘javnu’ superiornost, autoritet u tradicionalnoj alban- skoj porodici, bilo na selu ili u gradu, još uvek proističe iz ponašanja, takvog ponašanja koje izaziva poštovanje članova grupe kojoj pojedinac pripada“ (Ketsek, 1987: 162). Otuda ne čudi da i zaposlene Albanke, koje žive u nuklearnim gradskim porodicama, svojim ponašanjem pokazuju podređenost normama zajednice. Otuda, čast i ugled i dalje imaju prednost u odnosu na materijalnu nezavisnost. „S obzirom na značaj svojstva žene prilikom procenjivanja časti i na njenu sposobnost da je lako razori, može se reći da su žene u mogućnosti da podignu status svojih porodica“ (Ketsek, 1987: 162). Žena zapravo stiče autoritet time što je dobra i vredna radnica u kući, kao i iskazivanjem poštovanja i pokornosti prema drugim članovima porodičnog domaćinstva. To je naročito naporno za zaposlene žene, čija finansijska nezavisnost nije vrednovana dovoljno. Iako obrazovanje, zaposlenje, broj (muške) dece i slični vidovi ličnog napredovanja utiču na jačanje autoriteta žene, oni ne mogu da stvore isti. „Zaposlenje je ideal mnogih žena u onoj meri u kojoj ono predstavlja slobodu kretanja, ali nije ključ ličnog uspeha“ (Ketsek, 1987:163). To je naročito slučaj sa vertikalno proširenim porodicama, koje na severu pokrajine i dalje postoje. Život žena (koje su snahe) u ova- kvim porodicama omeđen je generacijsko, segregcijom i kontrolom svekrve, koja uživa najveći ugled. To u slučaju albanskih porodica znači kontrolu kretanja snahe, izbora prijateljica, društvenog ponašanja, načina odevanja… Nivo kontrole je u direktnoj vezi sa stepenom zavisnosti muža/sina od svoje majke. Što je sin manje zavistan, to njegova majka ima manju kontrolu nad snahom. Život u vertikalno proširenoj porodici najčešće podrazumeva prihvatanje kolektivne ideologije, što se negativno odražava na emancipaciju mlađe žene/ snahe. Do podudarnih zaključaka dolazi se kada su u pitanju proširene porodice ospitanica iz ostalih etničkih grupa – bošnjačke i romske, kao i srpske kada govorimo o porodicama ruralnog porekla koje su prisilno migrirale na sever pokrajine.

Evidentno je, dakle, da su žene, a samim tim i njihov položaj u porodici, svakodnevnom životu i širem društvu, danas suočene sa ideološkim nasleđem XX veka. Otuda istraživačima nije lako raz- dvojiti privatne i javne činioce emancipacije žena, tim pre što u problematizovanom društvenom okviru sve životne sfere podležu dnevnopolitičkim uticajima. Neposredno po završetku otvorenih etničkih sukoba žene su, u stanju opšte društvene neizvesnosti i nesigurnosti, bile primorane na usmeravanje svoje energije isključivo na domen porodice, uz smanjenje interesovanja za društvena zbivanja i sopstvenu socijalnu promociju. U takvim okolnostima, muškarac se u svim etničkim zajednicama i dalje simbolično pojavljuje kao nosilac autoriteta. Kod donošenja važnih oduka, uobičajeno je očekivati da je njegova reč „poslednja“. Detaljnija istraživanja, međutim, ukazuju na ženu kao stožer porodice. Isključiva dodeljenost privatnog domena ženi, može biti tumačena kao osnov inferiornosti u odnosu na muškarca, kojem je prepuštena javna sfera. Ratni nemiri, međutim, ukazuju na značaj porodične, svakodnevne sfere, koja se pojavljuje kao stvarni centar života. Tokom i neposredno nakon etničkih sukoba to se očitavalo u borbi za očuvanje egzistencije porodice. Vreme je pokazalo da žena ne mora da uđe u javnu sferu da bi zadobila moć. Moć je u porodici, u kući. U domaćoj sociološkoj literaturi taj fenomen poznat je kao „žrtveni mikro matrijarhat“ (Blagojević, 1995: 183). Reč je takvoj strukturi autoriteta koji ženama u porodici daje moć i dominaciju, paradoksalno zasnovanu na žrtvovanju za tu porodicu. Po rečima Marine Blagojević „žrtvovanje obnavlja dominaciju, i obrnuto, a i jedno i drugo obnavljaju patrijarhalnu strukturu na globalnom društvenom nivou“ (Blagojević, 1995: 183). Takav autoritet, nije očigledan, kako ne bi ugrozio zvanične patrijarhalne uloge moći, ali jeste delotvoran jer podrazumeva uticaj na donošenje važnih porodičnih odluka i dovodi do takozvanog „patrijarhalnog materinstva“ (Tripković, 1995).

U prvim posleratnim godinama na severu Kosova i Metohije, očuvanje funkcionalnosti porodice bio je osnovni prioritet u svim društvenim grupama. Nekoliko godina kasnije kada je postalo jasno da uspostavljanje institucionalnog reda nije vidljivo, a vreme nepovratno prolazi, nastupilo je i suprotstavljanje tradicionalnim identifikacijama i nepovoljnom društvenom položaju, od strane žena. Srbimaje u prilog išla finansijska podrška Republike Srbije koja je zaposlenima u budžetskim firmama dala dodatnu novčanu satisfakciju za život i rad na Kosovu i Metohiji. U skladu sa tim, istraživačima je vidljivo poboljšanje uslova života jednog dela stanovnika i pad životnog standarda onih koji su pre rata predstavljali srednju klasu, to jest onih koji su nekada radili u industrijskom gigantu RMHK „Trepča“ i ostalim industrijskim firmama. Među Albankama, ali i pripadnicama bošnjačke i ređe romske etničke grupe viši životni standard prisutan je kod zaposlenih u međunarodnim institucijama, nevladinim organizacijama i takozvanim „kosovskim institucijama“. U takvim okolnostima, žene destabilizuju hijerarhijsko ustrojstvo porodice, smanjujući moć muškaraca. Međutim, ne treba donositi zaključke o „maskulinizaciji“ kućnog rada, tim pre što se sfera porodice na severu Kosova i Metohije i dalje smatra „prostornim okvirom žene“, što iznova ukazuje na njenu dvostruku opterećenost i odgovornost.

Ukoliko se osvrnemo na istraživanja realizovana na teritoriji centralne Srbije, neke autorke (Blagojević, 2002) ističu da je devedesetih godina XX veka došlo do „implozije patrijarhata“, usled jačanja individualizacije, krize patrijarhata koja je ugrozila stabilnost nuklearne porodice, povećanja konkurentnosti na tržištu rada, koji su uslovili smanjenje razlika između rodnih uloga. Taj stav mogao bi se u izvesnoj meri primeniti na severu Kosova i Metohije danas. Usled činjenice da su mnogi muškarci izgubili posao, a žene ostale zaposlene u delatnostima u rangu nedovoljno plaćenih (obrazovanje, zdravstvo, javna administracija), danas među srpskom populacijom upravo oni pripadaju grupi prestižnih i željenih poslova.

Na taj način, žene obezbeđuju ekonomsku stabilnost porodice, što utiče na preoblikovanje sistema vrednosti. Dolazi i do transformacije slike „idealne žene“ i „idealnog muškarca“. Iako je većina žena socijalizovana na vrednostima poput poslušnosti, tolerancije, sentimentalnosti, život u društvu postsocijalističke i postratne transformacije uslovio je preoblikovanje njihove uloge u porodici. Uloge žene zapravo su utrostručene. I dalje se smatra daje žena stožer kuće i porodice. Radna uloga je samo jedna više u njenom životu. Majčinska takođe. Muškarcima „preostaje“ suočavanje sa činjenicom da do modernizacijskih promena ne dolazi samo u javnoj, već i privatnoj sferi. Umnogome izgubivši privilegovano mesto u sferi rada, izgubivši ulogu jedinog medijuma između svoje porodice i šire društvene zajednice, mnogi muškarci verovali su da će ipak očuvati svoju dominantu poziciju u bračnom i roditeljskom odnosu. To je na severu Kosova i Metohije još uvek u izvesnoj meri ostvarivo, usled periodičnih sukoba koji izbijaju na etničkoj osnovi, ali svakodnevne životne aktivnosti žena, „ojačane“ njihovim radnim angažmanom ukazuju na promenu takvog trenda u (skorijoj) budućnosti.

Umesto zaključka

Srpsko društvo ne može se smatrati suštinski modernizovanim. Ono je pre zasnovano na mešanom tipu patrijarhata (Papić, 1997), koji podrazumeva pol kao osnovu dominacije muškaraca. Otuda snaga rodnog tipa diferencijacije dolazi do izražaja najpre u privatnoj sferi, jer se smatra da su žene „proizvođači svih vrsta kapitala (ekonomskog, kulturnog, socijalnog i simboličkog), ali se taj kapital u daljim socijalnim procesima od njih otuđuje, tako da se one u minimalnoj zastupljenosti javljaju kao distributeri i potrošači kapitala“ (Miletić-Stepanović, 2002: 406). Kada taj stav primenimo na nivou porodice, koji predstavlja fokus našeg istraživanja, ispostavlja se da su žene u porodici istovremeno „i osnovni resurs i osnovni proizvođač resursa, ali patrijarhlnog sistema“ (isto, 2002: 406). Istraživanjem realizovanim na severu Kosova i Metohije, teritorije koja istovremeno prolazi kroz proces postsocijalističke i postkonfliktne transformacije, u najvećoj meri potvrđujemo rezultate istraživanja realizovanih u drugim delovima srpskog društva.

Uloga žena i njihov rad u domaćinstvu u istraživanom okviru i dalje je ambigvitetan, imajući u vidu da većina ispitanica iz svih etničkihgrupai dalje nije do kraja svesna svoje ambivalentne pozicije u porodici. Neke od njih i dalje su ravnodušne zbog svoje trostruke opterećenosti, koja podrazumeva rađanje (poželjno je muške) dece, domaćičke poslove, kao i rad u javnoj sferi, imajući u vidu da usled pada ekonomskog standarda muškarac ne može jedini da „prehrani“ porodicu. Živeći u takvim društvenoekonomskim okolnostima, jedan deo žena iz ovog istraživanja prigušuje protivrečnosti svoje svakodnevice, uveren da je borba za promenu svog položaja u porodici suviše neizvesna i neisplativa, zbog čega same reprodukuju patrija halnu ideologiju, koja počiva na dominaciji muškaraca. Druga grupa ispitanica, iz svih etničkih grupa, ali mlađih i socijalizovanih tokom 1990-ih i 2000-ih, odlučuje se za iskorak iz svakodnevice koja podrazumeva trostruku opterećenost. Neudate ispitanice, uglavnom srpske etničke pripadnosti, govore da sebe ne mogu zamisliti u ulozi sličnoj ulogama njihove majke, koja podrazumeva odricanje od „svega“ zarad očuvanja porodice. Poštovanje prema majci, koja je žrtvovala sve zbog svoje dece i porodice, na visokom je nivou, ali se od sopstvenog života želi nešto „drugo“. Vrlo slični stavovi primećeni su kod ispitanica iz ostalih etničkih grupa, s tim što je izražavanje poštovanja prema autoritetu majke još očiglednije.

U skladu sa rečenim možemo zaključiti da žene sa severa Kosova i Metohije u sve većem broju napuštaju koncept tradicionalne „ženskosti“, svesne značaja svoje uloge u porodici. Uz sve manje otvorenih etničkih sukoba, može se očekivati da će doći do daljeg trenda modernizacije kulturnog sistema, u skladu sa (zvaničnim) aspiracijama Srbije na putu ka evrointegracijama. Slično se može očekivati i od albanske i ostalih etničkih zajednica, u skladu sa politikom kosovskih zvaničnika koji budućnost Kosova takođe vide u Evropskoj zajednici. Međutim, svaki, pa i mali društveni sukob u stanju je da izazove privremenu retradicionalizaciju uloga muškaraca i žena, kao što se već mnogo puta u poslednje dve decenije dešavalo. U okolnostima krhke društvenopolitičke stabilnosti i sfera porodičnog života i društvenog položaja žena biva preoblikovana i primorana na nekoliko koraka unazad, zbog čega se žene u (post)konfliktnim društvenim okolnostima suočavaju sa većim brojem izazova na putu ka egalitarnim porodičnim odnosima, u odnosu na žene iz mirnodpskih delova srpskog društva.

Literatura:

Aritonović, I. (2009), Srpske žene na Kosovu i Metohiji u ratnom okruženju – srpska porodica i posledice martovskoJ poGroma 2004. godine. Institut za srpsku kulturu Priština-Leposa- vić.

Aritonović, I. (2011), „Istraživanja svakodnevice ženske popu- lacije u srpskom društvu (usmerenost na Kosovo i Metohiju), Leposavić: Baština, br. 31: 355-378.

Aritonović, I. (2013), „Prepoznavanje uloge ženau postkonflikt- nim uslovima svakodnevnog života na severu Kosova i Metohije“, u: Kulturno nasleđe Kosova i Metohije, Beograd-Kosovska Mitrovica: Kancelarija za Kosovo i Metohiju, Univerzitet u Prištini, 77-88.

Blagojević, M. (1995), „Svakodnevica iz ženske perspektive: samožrtvovanje i beg u privatnost“, u: Silvano Bolčić (ur.), Društvene promene i svakodnevni život: Srbija početkom devedesetih, Beograd: ISI FF, 181-209.

Blagojević, M. (2002), „Žene i muškarci u Srbiji 1990-2000, Urod- njavanje cene haosa“, u: Srbija krajem milenijuma, razaranjedru- štva, promene i svakodnevni život. Beograd: ISI Filozof- skog fakulteta u Beogradu, 283-314.

Blagojević, M. (2013), „Patrijarhat jede svoju decu

Burdje, P. (2001), Vladavina muškaraca. Podgorica: CID.

Folić, M. (1998), „Društveni položaj žene u Južnoj Srbiji u drugoj polovini 19. i na početku 20. veka“, Srbija u modernizacijskim procesima 19 i 20. veka, položaj žene kao merilo modernizacije. Beograd, 201-211.

Heler, A. (1978), Svakodnevni život. Beograd: Nolit.

Kalanj, R. (1985), Revolucija i svakidašnjica – Ogled o sociološkoj misli Henrija Lefevra: Zagreb.

Kazer, K. (2002), Porodica i srodstvo na Balkanu: Analiza jedne kul- ture koja nestaje. Beograd: Udruženje za društvenu istoriju.

Koković, D. (2005), Pukotine kulture, Novi Sad: Prometej.

Korać, M. (1991), Zašočenice iola, Beograd: ISI Filozofskog fakulteta u Beogradu.

Burdje, P. (2001), Vladavina Muškaraca. Podgogira: CID.

Milić, A. (2001), Sociologija porodice – kritika i izazovi, Beograd: Čigoja štampa.

Milić, A. (1994), Žene, politika, porodica, Beograd: Institut za političke studije.

Predojević, J. (2002), „Tradicionalni bračni i porodični odnosi albanskog stanovništva sa Kosova i Metohije u svetlu zakonika Ljeke Dukađinija“, Beograd: Stanovništvo, 1-4: 129-145.

Predojević, J. (2001), „Tranzicija fertiliteta u radovima albanskih autora sa Kosova i Metohije“, Beograd: Stanovništvo, 1-4: 131- 156.

Reineck, Dž. (1987), „Urbanizacija i proces transformacije položaja Albanke na Kosovu“, Beograd: Etnološke sveske, 159-169.

Spasić, I. (2007), „Svakodnevni život“, u: Mimica, A., Bogdanović, M. (prir.), Sociološki rečnik, Beograd: ZUNS, 601-602.

Spasić, I. (2004), Sociologija svakodnevnog života, Beograd: ZUNS.

Von Glutz, Barbara (2004), “Women in Kosovo: Between Tradition and Emancipation”, South-East Europe Review, 1-4: 131-134.

Zdravković, D. (2009), „Tranzicija i uloga žene u primarnoj socijalnoj mreži“, Niš, Godišnjak za sociologiju, god. V, br. 5:171-184.

Žunić, N. (2009), „Feministički kontekst ideologije roda“, Niš: Godišnjak za sociologiju, god. V, br. 5:101-111.

Za sve komentare, sugestije i predloge možete nas kontaktirati na mejl adresu info [at] tclinija.net.