Rečnik marksističkih termina

Filozofija

László Moholy-Nagy, Q 1 Suprematistic. 1923

Problem postavljen u mom poslednjem članku – šta sačinjava Marksovo preokretanje hegelijanske dijalektike, šta je posebna razlika koja odvaja marksističku dijalektiku od hegelijanske – to je teorijski problem.

– L. Altiser, 1963.

Distinktivna karakteristika francuske XX-vekovne filozofije nauke, u kojoj su glavne figure bile Gaston Bachelard (Bašlar), Georges Canguilhem (Kangi) i Jean Cavailles (Kavalj), je posmatranje filozofije ne kao prakse koja je eksterna naukama, koja dobija rezultate metafizičkim ili spekulativnim putem, već kao imanentne prakse sadržane u samoj nauci. U tom smislu, put francuske misli je bio različit od filozofskog egzistencijalizma i fenomenologije koji su se naukom bavili, ako su se uopšte bavili, tako što bi sprovodili van-naučna istraživanja elemenata egzistencije. Odnos francuske epistemologije prema Huserlovoj fenomenologiji je posebno kompleksan; on je kritičan ali ne i neprijateljski. Ono što se sporilo fenomenologiji nije njen metod već potraga za transcendentalnim strukturama, bilo istorijskim bilo metafizičkim koji su oslobođeni od transformativnih mehanizama naučne prakse i istinskih novih naučnih rezultata.

Ovaj element francuske epistemologije je bio najprijemčljiviji Luju Altiseru koji je pokušavao da razvije ovu imanentnu koncepciju filozofske misli putem „teorijske prakse“ koja bi se primenila unutar polja marksizma. U njegovim glavnim delima sredinom ’60-ih, Za Marksa i Kako čitati Kapital, Altiser generalno kritikuje filozofiju kao ideološku, razdvojenu od imanentnog pogleda trasformativne prirode naučne ili teorijske prakse. Međutim, bilo je jasno da je ono što se nalazilo u imenu „filozofija“ bilo u stvari nasleđe nemačkog idealizma naspram savremene fenomenologije. Prema Altiseru, Marks je napravio epistemološki rez sa mladim hegelijanizmom (koji je bio direktan nastavak nemačke idealističke tradicije) i zasnovao nauku Istorijskog materijalizma i tada još ne potpuno artikulisanu filozofiju dijalektičkog materijalizma. Ono što se nalazi pod imenom „teorija teorijske prakse“ u ovim delima se javlja kao „marksistička filozofija“ kasnih ’60-ih, pre svega u „Filozofski kurs za naučnike“ iz 1967. U ovoj koncepciji, filozofija i dalje ne donosi zakone naučnim rezultatima, već operiše u intervencionističkom maniru pokazujući distinkciju između ideologije i nauke u svim relevantnim instancama. Odbrana nauke od svih ideoloških tendencija filozofije pogleda na svet je bila glavna briga.

Takođe, za savremenu marksističku filozofiju bilo je važno pitanje postojanja ili ne-postojanja ljudskog agensa, tj. da li i u kom smislu je pojam Čoveka centar ili jedan od elemenata poimanja istorije, pa i istorije politike, revolucije itd. TCL će sa svoje strane i pojam teorijskog antihumanizma izložiti kao pojam u rečniku termina. U tom smislu pitanja o nekoj ljudskoj suštini i pitanja o dijalektičkom metodu (šta je on zapravo itd.) validnija su nego ikad.

Dijalektički materijalizam starog tipa je široko prihvaćen kao filozofija marksizma koja je povezana sa markstičkom naukom, istorijskim materijalizmom. Ovaj pojam je prvo koristio najverovatnije Plehanov 1891. U razumevanju samog sebe, dijalektički materijalizam je nastao iz unije mehanističkog materijalizma i Hegelove idealističke dijalektike. Međutim, dijalektički materijalizam je pritisnuo istorijski materijalizam i pokušao da ga redukuje na ekonomizam. Lenjin i Mao su pokušali da se suprostave ovoj tendenciji koja je ipak bila dominantna u marksizmu Druge internacionale i kasnijim ortodoksnim komunističkim partijama. Staljinistička devijacija partije i birokratije je dovela do opšte dominacije filozofije dijalektičkog materijalizma, koji u svojoj rigidnoj moskovskoj verziji postaje jedna okoštala i statična filozofija koja skoro i prestaje da se razvija kao misleći sistem. Kasnije se pojavljuje markistički humanizam pod vođstvom Lukača i Korša, a ove neohegelijanske tendencije napadaju škole Altisera i Dela Volpea. Savremeni dijalektički materijalizam i dalje proživljava ovu krizu, a deluje da nerazrešeni sukobi istorije filozofije marksizma utiču i na rezultate nauke istorijskog materijalizma, u šta teško da ima sumnje, budući da nauka istorijskog materijalizma zahteva od svoje filozofije, dijalektičkog materijalizma, da ima relativno ujednačen tempo razvoja.

Pitanje adekvatne marksističke filozofije i učešća samog pojma dijalektike (makar onako kako su je shvatali Marks i Engels u XIX veku), ostaje jedno od bolnih i otvorenih pitanja za sve marksiste danas. Što se samog Altisera tiče, on je taj problem pokretao dva puta, prvi put sa pojmovima kontradikcije i naddeterminacije, a drugi put sa pojmom aleatorike u materijalizmu.

Za sve komentare, sugestije i predloge možete nas kontaktirati na mejl adresu info [at] tclinija.net.