Rečnik marksističkih termina

Društvena formacija

Pedeset godina od štampanja „Kako čitati Kapital“

U nauci istorijskog materijalizma društvena formacija je centralni koncept koji opisuje strukture i razvoj ljudskih „društava“. On služi da objasni zašto i kako se društva menjaju i transformišu sama sebe spajanjem društvene strukture i njene istoričnosti, ili drugim rečima njene unutrašnje dinamike promene. Ipak Marks i Engels nisu sistematski razvili koncept društvene formacije, niti kao fundamentalni istorijski koncept, niti kao društveni model. Razne definicije se mogu naći u njihovim radovima koje pobuđuju protivrečne interpretacije u zapadnom marksizmu i marksizmu-lenjinizmu.

Koncept je koristio Marks kako bi pokazao artikulaciju procesa materijalne reprodukcije ljudskog društva kroz različite istorijske promene. Ona pokriva ono što se često naziva „istorijskim formacijama“. Ona odgovara konkretnim društvenim sistemima različitih prostorno-vremenskih ekstenzija. Konačno, posebno kod Engelsa, termin stoji u bliskoj vezi sa dijalektikom baze i nadgradnje i njihovog međusobnog odnosa.

Nastanak marksističkog koncepta društvene formacije oblikovan je posledicama Francuske revolucije i nastankom industrijkog kapitalizma – drugim rečima, buržoasko-industrijskom „dvostrukom revolucijom“. Razvoj buržoaskog društva i nastanak novih društvenih zahteva kapitala i rada promenio je društveni i istorijsku perspektivu. Društvo, kultura i istorija, u svojim složenim međurelacijama, problematizovani su iz protivrečnih perspektiva. Pokušaji da se objasni struktura i razvoj društva artikulisani su unutar klasične nemačke filozofije (najviše kod Hegela), engleske političke ekonomije i francuske revolucionarne istorije, i u ovim pojmovima progresa ranih socijalista i komunista koji su prevazišli okvire buržoaskog društva. Poreklo pozitivizma kod Ogista Konta svedoči pokušaje prema unutar-buržoaskom opravdavanju ideja razvoja putem scientističkih društvenih analiza.

Marks se suprotstavio prethodnim modelima društvene strukture i razvoja uzimanjem za svoju tačku polaska, sa referencom na prethodne, praksu materijalne proizvodnje, ljudskog rada, sa ciljem prevazilaženja buržoaskog društva. Marks i Engels postavljaju pitanje društvenih perspektiva kao problema protivrečnosti kapitalističke ekonomije i njenog revolucionarnog svrgavanja od strane proletarijata.

Opšta hipoteza koja je podržavala ovaj cilj je utemeljena konceptom – koji je prvi put koherentno razvijen u „Nemačkoj ideologiji“ – da osnovu ljudske istorije treba tražiti u individualnoj aktivnosti proizvodnje i reproduckije materijalnih uslova egzistencije i društva. Ova polazišna tačka odnosi se i na aktivan proces formiranja društva od strane ljudi, kao i na pre-egzistirajuće društvene oblike koji konstituišu njene preduslove. Oba smisla su implicitna u konceptu „formacije“ koje je bilo zajedničko u francuskom jeziku. Prema tome, skica se mogla posmatrati kao „teorija istorijskog procesa formiranja društva“ .

Pogotovo u „Nemačkoj ideologiji“, pokušaji da se konceptualizuje „društvena formacija“ ponavljaju korišćenje termina „oblici opštenja“. Malo kasnije Marks piše da čovek nije slobodan da slobodno „bira svoje proizvodne snage – na kojima se zasniva čitava istorija“, već je „podređen uslovima (…) koje je već dostigao oblik društva koji postoji pred njime“ (pismo Annenkovu, 28.12.1846.). Kako „ne bi bili lišeni rezultata postignutih civilizacijskim razvojem, ljudi su prinuđeni da menjaju sve tradicionalne društvene oblike čim načini opštenja prestanu da odgovaraju dostignutim proizvodnim snagama“. U knjizi „Najamni rad i  kapitalu“ on odlazi korak dalje: „društveni odnosi proizvodnje (…) se transformišu sa promenom i razvojem materijalnih sredstava za proizvodnju, proizvodnih snaga. Odnosi proizvodnje u njihovom totalitetu konstituišu ono što se naziva društvenim odnosima, društvom, i specifično, društvom kao određenom fazom istorijskog razvoja (…) sa posebnim, distinktivnim karakterom“.

Korišćenje i razvoj koncepta društvene formacije kod Marxa otkriva različite dimenzije. Jedno od važnijih objašnjenja je u „Uvodu“ iz 1859 da „ni pravni odnosi i oblici ni država ne mogu da se obuhvate iz samih sebe niti iz takozvanog opšteg razvoja ljudskog uma, već suprotno, oni imaju svoje poreklo u materijalnim uslovima egzistencije, totalitetu koji Hegel, sledeći primer Engleza i Francuza osamnaestog veka, obuhvata terminom „građanskog društva“: anatomija ovog građanskog društva, međutim, mora da se traži u političkoj ekonomiji“.

Sledstveno tome, Maks u svom poznom delu, u „Kapitalu“ zadaje sebi zadatak da istraži engleski industrijski kapitalizam i njegove neposredne uslove reprodukcije, „prirodne zakone kapitalističke proizvodnje“ kao „tendencije koje rade gvozdenom nužnošću prema svojim neizbežnim rezultatima“

U zapadnom marksizmu je rasprava oko društvene formacije vođena u odnosu prema drugim osnovnim principima. U filozofskom, teorijskom smislu ovaj koncept se dovodio u vezu sa klasom i revolucijom, kao i odnosom između načina proizvodnje i ukupne društvene strukture. Altiser je, u skladu sa teorijski antihumanističkom pozicijom, govorio o društvenoj formaciji koja nema suštinu niti centar, odnosno da je decentrirana. Ona je hijerarhija praksi i struktura, koje se razlikuju jedna od drugih, dok među njima ekonomija ima primarnu uzročnost, ostale su relativno autonomne, posedujući specifičan učinak. Ipak, u nekim specifičnim situacijama one mogu imati dominantnu ulogu, a ekonomski nivo je determinišući samo u poslednjoj instanci, kao opna unutar koje se sve odvija.

U kolektivnom delu „Kako čitati Kapital“, Altiser i Balibar postavljaju definiciju društvene formacije kao „totaliteta instanci artikulisanih na osnovu ograničenog načina proizvodnje“. Ova rečenica se odnosi na to kako i u kojoj meri su unutardruštvene uloge raspoređene sa obzirom na kom mestu u lancu ekonomske organizacije se nalazi individua.

– U sferi ekonomije i ekonomske prakse, kontradikcije postoje izmedju odnosa eksploatacije u radnom procesu (proizvodne snage) i ekonomskog vlasništva (proizvodni odnosi). Ove kontradikcije su izražene kao antagoni klasni interesi i stavovi radnika i ne-proizvodnih slojeva u pogledu kontrole toga ko poseduje sredstva proizvodnje i koji su rezultati distribucije rada.

– U sferi politike, kontradikcije postoje u i između odnosa predstavljanja i odnosa hegemonije izraženih u anatagonim interesima „bloka na vlasti“, onih klasa i delova klasa koji suštinski kontrolišu institucije zajedničke društvene organizacije (države), sa jedne strane, i „masa“ – klasa i delova klasa unutar društvenog polja koje nemaju te poluge kontrole, sa druge strane.

– U ideološkoj sferi, kontradikcije postoje u i između odnosa kvalifikacije (koji stvaraju i opunomoćuju društvene individue u figure autoriteta – ekonomiste, pravnike, državnike, stručnjake uopšte) i odnosa podređenosti (koji onemogućavaju individue u određenim ulogama i raspoređuju ih unutar društvene strukture na mesta sa kojih oslabljeno deluju).

Za sve komentare, sugestije i predloge možete nas kontaktirati na mejl adresu info [at] tclinija.net.